Zasadą jest, że przepisów ograniczających możliwość nabywania nieruchomości rolnych nie stosuje się, gdy do ich nabycia dochodzi w wyniku dziedziczenia. UKUR wprowadza w tym zakresie jednak pewien wyjątek.
Zgodnie z art. 2a ust. 3 pkt 2 i art. 2b ust. 4 pkt 2 UKUR ograniczenia dotyczące nabywania nieruchomości rolnych nie obowiązują w przypadku dziedziczenia. Jednak w pewnych sytuacjach Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, działający na rzecz Skarbu Państwa, może skorzystać z tzw. prawa nabycia gruntu rolnego wchodzącego w skład masy spadkowej. KOWR może złożyć oświadczenie o nabyciu nieruchomości rolnej za zapłatą jej ceny w przypadku, gdy:
- do nabycia gruntu dochodzi w drodze dziedziczenia testamentowego i
- o ile nabywcą (spadkobiercą) nie jest podmiot będący osobą bliską zbywcy (spadkodawcy) lub rolnikiem indywidualnym.
Przez osobę bliską należy rozumieć zstępnych, wstępnych, rodzeństwo, dzieci rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, małżonka, osoby przysposabiające i przysposobione oraz pasierbów. O tym, jakie przesłanki należy spełnić, aby być rolnikiem indywidualnym pisaliśmy tutaj.
Istotnym jest również, że nawet w sytuacji, gdyby w drodze testamentu do dziedziczenia zostały powołane osoby, które dziedziczyłyby na mocy ustawy, a jednocześnie nie byłyby one osobami bliskimi lub nie posiadały statusu rolnika indywidualnego, KOWR byłby uprawniony do skorzystania z prawa nabycia nieruchomości.
Obowiązek zawiadomienia KOWR
Spadkobierca testamentowy, niebędący osobą bliską spadkodawcy lub rolnikiem indywidualnym, który w wyniku dziedziczenia nabył nieruchomość rolną ma obowiązek zawiadomić o tym fakcie KOWR. Przepisy UKUR nie wskazują terminu na spełnienie obowiązku informacyjnego. Zatem, trzeba odnieść się do przepisów KC i uregulowanego tam prawa pierwokupu. W konsekwencji należy przyjąć, że zawiadomienie powinno zostać dokonane niezwłocznie.
Niejasnym jest jednak od jakiego momentu liczyć termin na zawiadomienie KOWR. W sytuacji, gdy nieruchomość rolna nabywana jest w wyniku dziedziczenia – nabycie majątku spadkowego przez spadkobierców następuje z momentem otwarcia spadku, a więc z momentem śmierci spadkodawcy. Dopiero kolejno dojdzie do ewentualnego złożenia oświadczeń w przedmiocie przyjęcia czy też odrzucenia spadku, do wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku bądź sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, a następnie dokonania działu spadku. Podzielić należy stanowisko
dr hab. J. Bieluka, iż bieg terminu do złożenia przez spadkobiercę zawiadomienia o nabyciu nieruchomości rolnej w wyniku dziedziczenia, winien rozpocząć się od dnia uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku bądź zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia (J. Bieluk, Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego. Komentarz, C. H. BECK, Warszawa 2019, art. 4, Nb 59, Legalis).
Przykład
Po Krystynie K. w drodze dziedziczenia ustawowego dziedziczyłyby jedynie wnuki nieżyjącej siostry (cioteczne wnuki). Krystyna K. sporządziła testament. Określiła w nim, że jej cioteczne wnuki dziedziczą spadek, w skład którego wchodzą nieruchomości rolne, w częściach równych, a swojej znajomej zapisuje kolekcję książek. Cioteczne wnuki nie wchodzą w krąg osób bliskich w rozumieniu UKUR. Nie są one również rolnikami indywidualnymi. W związku z tym cioteczne wnuki będą miały obowiązek zawiadomić KOWR o nabyciu nieruchomości rolnych. KOWR działający na rzecz Skarbu Państwa będzie uprawniony do złożenia oświadczenia o nabyciu tych nieruchomości. W przypadku skorzystania z tego uprawnienia, KOWR będzie miał obowiązek zapłacić na rzecz ciotecznych wnuków cenę nieruchomości. Jej wysokość zostanie ustalona na podstawie przepisów o gospodarcze nieruchomościami, przy uwzględnieniu rynkowej wartości nieruchomości.
