Regulacje dotyczące tworzenia sztucznych warunków w celu uzyskania płatności budzą wiele wątpliwości. Przepisy unijne i krajowe bywają skomplikowane, a praktyka pokazuje, że stwierdzenie istnienia sztucznych warunków następuje dopiero po upływie kilku lat od przyznania płatności beneficjentowi. Co wówczas powinien zrobić ARiMR? Czy powinien najpierw wyeliminować z obrotu prawnego decyzję przyznającą płatność, a dopiero później przystąpić do ustalenia nienależnie pobranych płatności w odrębnym postępowaniu?
Ocena, czy beneficjent dopuścił się stworzenia sztucznych warunków, powinna zostać przeprowadzona już na etapie rozpatrywania wniosków przez ARiMR o przyznanie płatności z systemu wsparcia. W przypadku stwierdzenia, że doszło do stworzenia sztucznych warunków, organ ma obowiązek wydać decyzję odmowną. Jednak analiza powiązań osobowych czy gospodarczych między wnioskodawcami na etapie przyznawania płatności nie zawsze jest jeszcze możliwa. W praktyce podejrzenie stworzenia sztucznych warunków przez beneficjenta pojawia się dopiero po wielu latach, w oparciu o nowe okoliczności faktyczne czy dowody, nieznane dotąd organowi. W efekcie wydawane są decyzje przyznające płatność, które mogą opierać się na niepełnych lub nieprawdziwych informacjach.
Problemy praktyczne
W praktyce pojawiały się więc wątpliwości. Czy dopóki decyzja o przyznaniu płatności funkcjonuje w obrocie prawnym, organ może dochodzić zwrotu nienależnie pobranych środków w odrębnym postępowaniu windykacyjnym? Przyjmowano, że jeśli ARiMR ujawni nowe dowody lub okoliczności nieznane w dniu wydania decyzji, powinien najpierw wznowić postępowanie i uchylić wcześniejszą decyzję przyznającą płatność. Dopiero następnym etapem byłoby wszczęcie postępowania zmierzającego do ustalenia środków podlegających zwrotowi. Było to jednak rozwiązanie zdecydowanie bardziej czasochłonne i wydłużało niepewność beneficjenta co do swojej sytuacji. Czy takie podejście było więc prawidłowe?
Stanowisko sądów administracyjnych
Orzecznictwo sądów administracyjnych rozwiało w końcu wątpliwości co do uprzedniego uchylania decyzji przyznających płatności przed wszczęciem postępowania o zwrot nienależnie pobranych środków, dochodząc do wniosku, że nie jest to konieczne. Pierwsze postępowanie dotyczy bowiem przyznania beneficjentowi prawa do otrzymania świadczeń. Drugie zaś ma na celu ustalenie czy środki zostały pobrane nienależnie i określenie ich wysokości do zwrotu, na podstawie złożonej przez stronę wcześniejszej deklaracji. W drugim postępowaniu nie dokonuje się już ponownej oceny uprawnienia do świadczenia, obie decyzje mają więc odrębny charakter (por. Wyrok NSA z 12.08.2016 r., II GSK 568/15, LEX nr 2142324; Wyrok WSA w Kielcach z 20 sierpnia 2020 r., I SA/Ke 127/20). W praktyce oznacza to, że ARiMR może żądać zwrotu przyznanych środków nawet wtedy, gdy w porządku prawnym pozostają ostateczne decyzje przyznające płatność.
Wnioski
Postępowania dotyczące przyznania płatności oraz ustalenia kwot nienależnie pobranych mają odrębny charakter. Nie jest więc konieczne uprzednie wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji o przyznaniu płatności przed dochodzeniem ich zwrotu. ARiMR może zatem wszcząć postępowanie zmierzające do ustalenia nienależnie pobranych płatności nawet wtedy, gdy decyzja przyznająca płatność pozostaje w mocy, o ile pojawiły się nowe okoliczności wskazujące na nienależne pobranie świadczenia przez beneficjenta.
